ขั้นตอนและแนวทางตัวอย่างการพัฒนารูปแบบการนิเทศการสอนด้วยแบบแผนการวิจัยและพัฒนา (R & D) และการออกแบบการเรียนการสอนเชิงระบบ (ISD)
ขั้นที่ 1 ขั้นวิเคราะห์ (Analysis = R1)
1.1 วิเคราะห์สิ่งที่คาดหวังกับสิ่งที่เป็นจริงจากข้อมูลพื้นฐานเชิงนโยบายเป้าหมายที่ต้องการของการนิเทศภายในโรงเรียนของโรงเรียนปัจจุบัน
1.2 วิเคราะห์หลักการ แนวคิด แนวปฏิบัติ และผลการปฏิบัติการนิเทศภายในโรงเรียนเพื่อปรับปรุงพัฒนาคุณภาพการศึกษาจากสภาพปัจจุบันและที่คาดหวัง
1.3 วิเคราะห์ทฤษฎีที่เกี่ยวข้องกับการนิเทศการสอนที่มีประสิทธิภาพ การจัดการเรียนรู้ที่มีประสิทธิภาพ ทฤษฎีการเรียนรู้ใหม่ๆ
1.4 วิเคราะห์สภาพปัจจุบันของครูและนักเรียน และผลที่คาดหวังจากครูและนักเรียน
1.5 สังเคราะห์ผลที่คาดหวังจากการเรียนการสอนและการนิเทศ
1.6 กำหนดเงื่อนไขของผู้นิเทศ ครู ผู้รับการนิเทศ และผู้เรียน
1.7 ระบุเป้าหมายและผลลัพธ์ที่พึงประสงค์ของการใช้รูปแบบการนิเทศการสอน
ขั้นที่ 2 ขั้นออกแบบและพัฒนารูปแบบ (Design and Development : D) ด้วยการร่างรูปแบบต้นแบบการนิเทศการสอน และเครื่องมือสำหรับการนิเทศ และการวัดและประเมินผลที่ประกอบด้วยกระบวนการ 5 ระยะ (Phase) ดังนี้
Phase 1. ขั้นเตรียมความรู้และเทคนิควิธีแก่ครูและผู้ทำหน้าที่นิเทศ (เตรียมความรู้อะไรบ้าง และอย่างไร ใช้ข้อมูลที่วิเคราะห์ได้จากขั้นที่ 1)
Phase 2. ขั้นเตรียมวางแผนการนิเทศและแผนการสอนโดยร่วมมือกันระหว่างผู้นิเทศและผู้รับการนิเทศ
Phase 3. ขั้นดำเนินการนิเทศการสอน ประกอบด้วย
3.1 เตรียมการก่อนการสอนและการนิเทศ
3.2 สังเกตการสอนในชั้นเรียน
3.3 ประชุมให้ข้อมูลย้อนกลับจากผลการสังเกตการสอน
3.4 ประเมินผลการนิเทศด้วยการติดตามดูแลการจัดการเรียนการสอนของครู
Phase 4. ขั้นประเมินผลการนิเทศการสอนตลอดภาคเรียน โดยการรวบรวมผลการเรียนของนักเรียน การบันทึกท้ายแผนของครู และแบบสังเกตการสอนของผู้นิเทศ
4.1 ตรวจสอบความสมเหตุสมผลของรูปแบบการนิเทศโดยผู้เชี่ยวชาญ
4.2 ปรับปรุงรูปแบบ ต้นแบบการนิเทศ
4.3 พัฒนาเครื่องมือในการนิเทศ เครื่องมือ แบบประเมิน ผลสัมฤทธิ์ และเตรียมการใช้รูปแบบการนิเทศ
ขั้นที่ 3 ขั้นนำรูปแบบการนิเทศไปใช้ (Implementation = R2) ประกอบด้วยขั้นตอนสำคัญ 4 ขั้นตอน คือ
Phase 1. ขั้นเตรียมความรู้ ผู้นิเทศและผู้รับการนิเทศโดยจัดอบรมเชิงปฏิบัติการเติมเต็มความรู้และทักษะที่จำเป็นเบื้องต้น และพัฒนาความรู้ทักษะใหม่ที่คาดหวังจากการวิเคราะห์ความต้องการจำเป็น (ขั้นที่1)
Phase 2. วางแผนการนิเทศและเขียนแผนการสอนร่วมกันระหว่างผู้นิเทศและครูผู้รับการนิเทศ
Phase 3. ดำเนินการนิเทศการสอนโดยผู้นิเทศและครูผู้รับการนิเทศทบทวนแผนการนิเทศและแผนการจัดการเรียนรู้ ครูดำเนินการสอน ผู้นิเทศสังเกตการสอน ครูประชุมให้ข้อมูลย้อนกลับ ประเมินผลการนิเทศและติดตามดูแลการปฏิบัติการสอนของครูทุกแผน และรวมคะแนนผลการเรียนของนักเรียน
Phase 4. ประเมินผลการนิเทศและผลการสอนตลอดภาคเรียนด้วยเครื่องมือวัดผลที่หลากหลาย
ขั้นที่ 4 ขั้นประเมินผลการนำรูปแบบการนิเทศการสอนไปใช้ (Evaluation : D2) เป็นขั้นพิจารณาทบทวนตรวจทาน ปรับปรุงรูปแบบต้นแบบการนิเทศการสอนทั้งระบบจากความคิดเห็นของผู้เชี่ยวชาญ พฤติกรรมการนิเทศการสอนของผู้นิเทศ พฤติกรรมการสอนของครู และผลการเรียนรู้ที่เกิดขึ้นของผู้เรียน จากขั้นตอนการวิจัยและพัฒนาร่วมกับการออกแบบระบบการเรียนการสอน ดังตัวอย่างที่เสนอจะได้รูปแบบการนิเทศการสอนที่ประกอบด้วย ระยะดำเนินการ 4 ระยะ โดยระยะที่ 3 เป็นขั้นตอนการนิเทศการสอนในชั้นเรียนซึ่งได้มาจากการศึกษาและสังเคราะห์แนวคิดกระบวนการ และรูปแบบการนิเทศการสอนต่างๆ ที่ผู้เชี่ยวชาญได้เสนอไว้
สำหรับการดำเนินการในขั้นตอนที่ 1 และขั้นตอนที่ 2 อาจจะดำเนินการไปพร้อมกัน การปฏิบัติในแต่ละขั้นไม่จำเป็นต้องเรียงลำดับ เพราะต้องดำเนินการเป็นระบบที่ทุกขั้นตอนมีความสัมพันธ์ซึ่งกันและกัน
จากการศึกษาสังเคราะห์หลักการ แนวคิดเกี่ยวกับการนิเทศการสอน รูปแบบการนิเทศการสอน ประกอบด้วยการดำเนินการสำคัญ 4 ระยะ ดังตัวอย่าง
รูปแบบการนิเทศการสอน (Instructional Supervision Model : PPAE Model) ตัวอย่างประกอบด้วย วิธีการดำเนินการเชิงระบบที่ทุกองค์ประกอบมีความสัมพันธ์กันเป็น 4 ระยะ ดังนี้
Phase 1. ขั้นเตรียมความรู้และเทคนิควิธี (Preparing)
Phase 2. ขั้นเตรียมวางแผนการนิเทศ (Planning)
Phase 3. ขั้นดำเนินการนิเทศการสอน (Acting)
Phase 4. ขั้นประเมินผลการนิเทศการสอนโดยใช้รูปแบบการนิเทศที่พัฒนาขึ้น (Evaluation)
รูปแบบการนิเทศแบบต่างๆ ที่มีการพัฒนาขึ้น จากการวิจัยไม่ได้ประกอบด้วยกระบวนการนิเทศที่มีขั้นตอนการปฏิบัติเพียงอย่างเดียว และสามารถนำไปใช้ได้เลย แต่ยังประกอบด้วยองค์ประกอบอื่นๆ อีกหลายอย่าง เช่น หลักการ วัตถุประสงค์ ระบบสนับสนุน เงื่อนไขการปฏิบัติ ระบบสังคมที่มีความสัมพันธ์กับการปฏิบัติตามขั้นตอนทางการนิเทศนั้นๆ ซึ่งผู้ที่สนใจนำรูปแบบการนิเทศที่มีการพัฒนาขึ้นไปใช้จะต้องศึกษาทำความเข้าใจโดยละเอียดทุกองค์ประกอบ และตัดสินใจว่าจะใช้ได้อย่างมีประสิทธิภาพและประสิทธิผล สำหรับกลุ่มเป้าหมาย (Target) ของตัวเองหรือไม่ เพราะ Best Practice ณ ที่หนึ่ง บริบทหนึ่งกลุ่มเป้าหมายหนึ่ง ไม่ใช่ Best Practice ของที่อื่นๆ ดังนั้นสำหรับนักการศึกษา ผู้สนใจพัฒนางานตนเองจึงควรใช้วิธีการเชิงระบบ (System Approach) และการพัฒนาเชิงระบบ (System Design) มาพัฒนางาน จึงจะช่วยผลงานมีทั้งประสิทธิภาพและประสิทธิผลเป็นผลงานของตัวเอง
เครื่องมือในการนิเทศการสอน
เครื่องมือในการนิเทศการสอนประกอบด้วยเครื่องมือที่สำคัญ คือ 1) เครื่องมือสำหรับผู้นิเทศหรือผู้ทำหน้าที่นิเทศ และ 2) เครื่องมือสำหรับครูผู้สอนหรือผู้รับการนิเทศ
เครื่องมือการนิเทศการสอนสำหรับผู้นิเทศ/ผู้ทำหน้าที่นิเทศ
1. โครงการนิเทศการสอน เพื่อปรับปรุงหรือพัฒนาสมรรถภาพการสอนของครูเพื่อการปรับปรุงและพัฒนาการเรียนของนักเรียนเรื่องใดเรื่องหนึ่ง/ด้านใดด้านหนึ่ง
2. แผนการนิเทศการสอนครู
3. เครื่องมือสังเกตการสอนของครู และแบบประเมินสมรรถภาพการสอนของครู
4. ปฏิทินสังเกตการสอนของครู
5. แบบประเมินตนเองในการนิเทศการสอน
6. แบบประเมินโครงการการนิเทศและแผนการสอน
7. แบบสอบถามความคิดเห็นของครู
8. แบบรายงานผลการนิเทศการสอน
เครื่องมือในการจัดการเรียนการสอนเพื่อการนิเทศของครู
1. โครงการปรับปรุงพัฒนาการเรียนการสอนหรือโครงการวิจัยในชั้นเรียนเพื่อปรับปรุงพัฒนาผลการเรียนรู้ของนักเรียน
2. แผนการจัดการเรียนรู้ด้วยวิธีสอนที่ได้เลือกใช้กับผู้นิเทศ
3. แบบวัดผลการเรียนรู้ของนักเรียน
4. แบบสอบถามความคิดเห็นของนักเรียน
5. แบบประเมินสมรรถนะกาสอนของตัวเองและแบบประเมินสมรรถนะการนิเทศของผู้นิเทศ
6. แบบบันทึก Journal Writing ของตัวเอง (ครู/ผู้รับการนิเทศ) และของนักเรียน
7. แบบรายงานผลการนิเทศ (สำหรับการทำหน้าที่เป็นผู้นิเทศในเวลาเดียวกัน)
