ความสัมพันธ์ระหว่างการนิเทศการสอนกับการจัดการเรียนการสอน
กิจกรรมการนิเทศภายในโรงเรียน ได้แก่
1. การประชุมปฏิบัติการ
2. การให้การช่วยเหลือครูเป็นรายบุคคล
3. การสาธิตการสอน
4. การเผยแพร่เอกสารและความรู้ทางวิชาการและผลงานวิจัย
5. การเยี่ยมชั้นเรียน
6. การสังเกตการสอน
7. การช่วยเหลือแนะนำครูใหม่โดยครูที่มีประสบการณ์
8. การสัมมนาวิชาการ
9. การร่วมกันแก้ปัญหา
10. การเผยแพร่ผลงานของครู
11. การร่วมวางแผนและสอน
12. การใช้เครื่องมือสังเกตแบบ 2+2 ในเวลาสั้นๆ
13. กลุ่มศึกษาความรู้ (Study Group)
14. การโค้ชแบบไม่เป็นทางการโดยเพื่อน
15. Peer Tutoring
16. การสังเกตการสอนกันในเวลาสั้นๆ (Peer Watching)
17. Collegial Coaching
การดำเนินการนิเทศภายในโรงเรียนอย่างเป็นระบบ
จะต้องประกอบด้วยการดำเนินการในเรื่องต่างๆ ต่อไปนี้อย่างประสานสัมพันธ์กัน
1. การศึกษาความต้องการจำเป็นและปัญหา : ก่อนเสนอโครงการนิเทศควรมีการร่วมมือกันศึกษาสภาพปัญหาต่างๆ เพื่อจัดลำดับความจำเป็นในการปรับปรุงและพัฒนาหรือจัดลำดับความสำคัญของปัญหาในการจัดการเรียนการสอนของครู แต่ละชั้น แต่ละกลุ่ม สาระการเรียนรู้ สอบถามความต้องการและความสนใจในโครงการนิเทศและวิธีการนิเทศ
2. โครงการนิเทศ : ก่อนเสนอโครงการนิเทศ วางแผน และกำหนดวิธี เป้าหมาย วิธีดำเนินการและระยะเวลาดำเนินการ ต้องมีการนำข้อมูลที่ได้จากการศึกษาสำรวจได้และความต้องการจำเป็นร่วมกันตัดสินใจเพื่อทำโครงการนิเทศที่ระบุเป้าหมาย วัตถุประสงค์แนวทางปฏิบัติและวิธีแก้ปัญหาที่ชัดเจน โครงการนิเทศควรคำนึงถึงคุณภาพมากกว่าปริมาณการเริ่มจากกลุ่มเล็ก และในรายวิชาที่ส่วนใหญ่เห็นว่าควรมีการปรับปรุงและพัฒนาจะเป็นการเริ่มต้นที่เหมาะสมที่สุด
3. การให้ความรู้ก่อนการนิเทศ : ก่อนดำเนินการโครงการนิเทศภายในโรงเรียนเพื่อการปรับปรุงและพัฒนาการเรียนการสอนโดยตรงนั้น จะต้องสำรวจ รู้ว่าครูต้องการและควรจะได้รับความรู้และทักษะเรื่องใดบ้าง นอกเหนือจากรูปแบบการนิเทศ เทคนิคทักษะในการนิเทศที่จำเป็น การให้ความรู้อาจเป็นการจัดฝึกอบรมเชิงปฏิบัติการหรือจัดเอกสารความรู้ให้ศึกษา เป็นต้น
4. การปฏิบัติการนิเทศหรือวิธีการนิเทศ : การปฏิบัติการนิเทศหรือวิธีการนิเทศคือ การให้ความช่วยเหลือสนับสนุนส่งเสริมเพื่อการปรับปรุงและพัฒนาการเรียนการสอนแก่ผู้รับการนิเทศด้วยวิธีการพูด ชี้นำ แนะนำ ร่วมปฏิบัติ ร่วมปรึกษาหารือ ร่วมแก้ปัญหา หรือคอยให้ความช่วยเหลือเมื่อครูต้องการเท่านั้น โดยทั่วไปกระบวนการนิเทศการสอนจะประกอบด้วยการสังเกตการสอนในชั้นเรียน การประชุมปรึกษาหารือเพื่อร่วมกันหาแนวทางในการปรับปรุงและพัฒนา หรือด้วยวิธีดำเนินการตามกระบวนกรนิเทศแบบต่างๆ เช่น การนิเทศแบบคลินิก การนิเทศแบบเพื่อนช่วยเพื่อน หรือการโค้ชแบบเพื่อนช่วยเพื่อน (Peer Coaching) เป็นต้น
5. การสร้างเสริมกำลังใจในการปฏิบัติ : ตลอดระยะเวลาที่ร่วมกันดำเนินโครงการนิเทศเพื่อปรับปรุงและพัฒนาการเรียนการสอนในโรงเรียน จะต้องมีการสร้างเสริมกำลังใจแก่กันและกันโดยตลอด โดยยึดหลักเป้าหมายเดียวกัน คือ พัฒนาการของผลการเรียนของนักเรียน
6. การประเมินผลการนิเทศ : การประเมินผลการนิเทศจะต้องมีการประเมินผลเพื่อการปรับปรุงและพัฒนาทั้งตัวโครงการ วิธีนิเทศของผู้นิเทศ และผลลัพธ์หรือผลผลิตของการนิเทศด้วย ซึ่งเทคนิควิธีการประเมินผลนั้น ผลสำเร็จของกระบวนการนิเทศแต่ละโครงการอาจจะประเมิน โดยวัดผลสัมฤทธิ์ทางการเรียนของนักเรียนโดยวัดผลการเรียนรู้หลายด้าน วัดและประเมินสมรรถภาพ การจัดการเรียนการสอนของครูด้วยวิธีต่างๆ และแบบประเมินผลโครงการ แบบสอบถามความคิดเห็นของผู้ที่เกี่ยวข้อง
แนวทางการดำเนินการนิเทศภายในโรงเรียน (การสอน) อย่างเป็นระบบ
แนวทางการดำเนินการนิเทศภายในโรงเรียน การสอนภายในโรงเรียนอย่างเป็นระบบให้มีประสิทธิภาพและประสิทธิผล เป็นความร่วมมือร่วมใจกัน (Collaboration) ต้องอาศัยความร่วมมือร่วมใจกันของบุคลากรหลายฝ่ายในโรงเรียน ที่สำคัญคือ ผู้บริหารโรงเรียน คณะครู ผู้รับผิดชอบในการนิเทศ กลุ่มสาระและช่วงชั้นต่างๆ รวมทั้งบุคลากรฝ่ายอื่นๆ การนิเทศภายในโรงเรียนควรมีการดำเนินการอย่างเป็นระบบด้วยกระบวนการและขั้นตอนที่ชัดเจน ที่สำคัญที่สุดหลักของการนิเทศที่มีประสิทธิภาพและประสิทธิผลที่สำคัญคือ ต้องมาจากความต้องการ การมองเห็นและยอมรับ ในการเปลี่ยนแปลงเพื่อการพัฒนาของครูเป็นสำคัญ แนวทางการดำเนินการนิเทศภายในโรงเรียนหรือการนิเทศ การสอนอย่างเป็นระบบเพื่อให้บรรลุเป้าหมายและประสบผลสำเร็จนั้นมี 2 แนวทาง คือ
1. เลือกรูปแบบเทคนิคการนิเทศหรือกระบวนการนิเทศการสอนที่มีผู้ที่เชี่ยวชาญด้านการนิเทศ นำเสนอและมีผู้ที่ให้ศึกษาวิจัยขึ้นมาเป็นแนวปฏิบัติ โดยผู้เลือกใช้แนวทางนี้ต้องศึกษาทำความเข้าใจในหลักการ แนวคิดสำคัญ และวิธีการดำเนินการ ตลอดจนเงื่อนไขการนำไปใช้ของแต่ละรูปแบบการนิเทศนั้นๆ ให้เข้าใจ ชัดเจน และด้วยความมั่นใจว่าจะสามารถนำไปปฏิบัติได้ บรรลุเป้าหมาย และประสบผลสำเร็จ
2. พัฒนารูปแบบการนิเทศการสอนขึ้นมาใหม่ด้วยวิธีการวิจัยและพัฒนาร่วมกับแนวคิด การออกแบบเชิงระบบ วิเคราะห์ข้อมูลกลุ่มเป้าหมายก่อนให้ชัดเจน และการออกแบบระบบการเรียนการสอน โดยยึดหลักการ แนวคิดที่สำคัญของการนิเทศยุคใหม่ คือ การเน้นครูเป็นสำคัญ การช่วยเหลือครูเพื่อการปรับปรุงและพัฒนา คำนึงถึงความแตกต่างกันของมนุษย์และความเชื่อที่ว่าครูทุกคนพัฒนาได้ถ้าได้รับการช่วยเหลือในการพัฒนาตนเองอย่างถูกวิธี ฯลฯ
แนวทางการพัฒนารูปแบบการนิเทศการสอนด้วยวิธีการเชิงระบบและการวิจัยและพัฒนาร่วมกับแนวคิดการออกแบบระบบการเรียนการสอน
ก่อนอื่นผู้ที่สนใจจะพัฒนารูปแบบการนิเทศการสอนขึ้นใหม่ เพื่อพัฒนาการเรียน การสอนในด้านใดด้านหนึ่งโดยเฉพาะ จะต้องทำความเข้าใจกับหลักการ แนวคิด แนวปฏิบัติสำคัญของการออกแบบการเรียนการสอนก่อน (Instructional System Design, ISD) ซึ่งหมายถึง กระบวนการดำเนินการออกแบบและพัฒนารูปแบบตามลำดับขั้นตอนที่ชัดเจน หรือด้วยองค์ประกอบต่างๆ อย่างครบถ้วน
การออกแบบระบบการเรียนการสอนหรือการจัดการเรียนการสอนอยางเป็นระบบจะทำให้การจัดการเรียนการสอนนั้นบรรลุเป้าหมาย และประสบผลสำเร็จสูงสุด ทำนองเดียวกับ การออกแบบการนิเทศการสอนอย่างเป็นระบบจะช่วยพัฒนาสมรรถภาพการสอนของครู และ ผลการเรียนของผู้เรียนให้มีประสิทธิภาพสูงสุดได้เช่นกัน เนื่องจากรูปแบบการดำเนินการนิเทศที่มาจากการพัฒนาด้วยวิธีการเชิงระบบนั้นย่อมมีการดำเนินการเชิงระบบด้วยรูปแบบการพัฒนาระบบรูปแบบใดแบบหนึ่งที่ประกอบด้วยการวิเคราะห์ความต้องการจำเป็น กำหนดผลลัพธ์ที่คาดหวัง การออกแบบและการพัฒนารูปแบบการนิเทศการสอนรวมทั้งเครื่องมือต่างๆ ที่ใช้ในกระบวนการเรียนการสอนที่มีการสร้างและพัฒนาขึ้น และผ่านการตรวจสอบการนิเทศการสอนและหาคุณภาพ จึงจะส่งผลให้เกิดผลลัพธ์ตามที่คาดหวังสำหรับการพัฒนารูปแบบการนิเทศการสอนนั้น นอกจากจะต้องศึกษาทำความเข้าใจกับทฤษฎีการเรียนรู้ ทฤษฎีพัฒนาการของนักเรียนแต่ละวัย ทฤษฎีการสร้างความรู้ ยุทธวิธีจัดการเรียนรู้ นวัตกรรม เทคนิคการจัดการเรียนรู้ใหม่ๆ ในชั้นเรียน และวิธีการเชิงระบบแล้ว (System Approach) ยังจะต้องศึกษาทำความเข้าใจกับทฤษฎีที่เกี่ยวข้องกับการนิเทศ เช่น ทฤษฎีการเรียนรู้ของผู้ใหญ่ และพัฒนาการของผู้ใหญ่ (Adult Theories and Adult Development) หลักการแนวคิดเกี่ยวกับการนิเทศที่มีประสิทธิภาพ ทฤษฎีการสื่อสารสื่อความหมาย ทฤษฎีแรงจูงใจ การพัฒนาบุคลากรหรือการพัฒนาวิชาชีพครู เทคนิคและทักษะในการนิเทศ เครื่องมือในการนิเทศ เป็นต้น
หลักการแนวคิดการออกแบบระบบการเรียนการสอน (Instructional System Design) มีผู้เชี่ยวชาญเสนอไว้หลายแบบ ที่น่าสนใจ เข้าใจง่าย และใช้กันแพร่หลาย คือ รูปแบบการออกแบบการเรียนการสอน ADDIE Model ของ Dick and Carey (2005) และแนวคิดการออกแบบระบบการเรียนการสอนของ Kelvin Kruise (2008) การออกแบบหรือการพัฒนารูปแบบการเรียนการสอน ADDIE Model เป็นวิธีการเชิงระบบที่ประกอบด้วยองค์ประกอบที่เป็นปัจจัยนำเข้า (Input) กระบวนการ (Process) และผลลัพธ์ (Products/Outputs/Outcomes) ที่ชัดเจน ซึ่งประกอบด้วยขั้นตอนการดำเนินการ 5 ขั้นตอน คือ
1. ขั้นวิเคราะห์ (Analysis) เป็นขั้นการศึกษาวิเคราะห์ข้อมูลต่างๆ ที่เกี่ยวข้องรวมถึงการวิเคราะห์ความต้องการจำเป็น (Needs Analysis) ในทุกองค์ประกอบที่เกี่ยวข้องกับการเรียนการสอนและการนิเทศ
2. ขั้นสร้างรูปแบบและพัฒนารูปแบบ (Design and Development) ในขั้นนี้รูปแบบการสอนหรือรูปแบบการนิเทศ รวมทั้งเครื่องมือต่างๆ ในการวัดและประเมินผลจะเกิดขึ้นได้อย่างสมบูรณ์ต้องอาศัยข้อมูลต่างๆ จากขั้นการศึกษาวิเคราะห์ข้อมูล และการวิเคราะห์ความต้องการจำเป็นต่างๆ ในขั้นของการวิเคราะห์
3. ขั้นนำไปใช้ (Implementation) เป็นขั้นการนำรูปแบบที่สร้างและพัฒนาขึ้นไปทดลองใช้และมีการปรับปรุงแก้ไขให้มีประสิทธิภาพและเกิดประสิทธิผล
4. ขั้นประเมิน (Evaluation) เป็นขั้นการวัดผลและประเมินผล การใช้รูปแบบที่พัฒนาขึ้นโดยประเมินผลจากการวัดผลการเรียนรู้ของผู้เรียน สมรรถภาพการสอนของครู จากความคิดเห็นการรับรู้ของบุคคลที่เกี่ยวข้องและ/หรือจากผู้เชี่ยวชาญ เป็นต้น
