บรรยากาศและวัฒนธรรมองค์กรในการนิเทศ

บทที่ 4

บรรยากาศและวัฒนธรรมองค์กรในการนิเทศ

(Organizational Climate and Culture in Supervision)

 

แนวคิด

                         โรงเรียน คือ องค์กรหนึ่งในสังคมที่ประกอบด้วยบุคคลหลายฝ่าย หลายตำแหน่งหน้าที่ ร่วมกันปฏิบัติงาน เช่น ผู้บริหาร ครู และบุคลากรในฝ่ายอื่น ๆ ซึ่งการนิเทศภายในโรงเรียนจะประสบผลสำเร็จได้ จะต้องอาศัยองค์ประกอบหลายด้าน เช่น ด้านบุคคล (ผู้บริหาร,คณะครู) ด้านบริบทขององค์กรหรือโรงเรียน โดยเฉพาะอย่างยิ่งด้านบรรยากาศและสภาพแวดล้อมภายในโรงเรียน รวมทั้งวัฒนธรรม (Culture) ภายในโรงเรียน ซึ่งมีความสัมพันธ์กับความสำเร็จของการนิเทศ (Sergiovanni and Starratt 1988 ) ดังนั้นจึงจำเป็นอย่างยิ่งที่ผู้นิเทศหรือผู้ทำหน้าที่นิเทศทั้งจากภายนอกโรงเรียนและภายในโรงเรียนจะต้องให้ความสำคัญ เพื่อจะได้เป็นแนวทางในการปฏิบัติการนิเทศให้บรรลุวัตถุประสงค์และประสบผลสำเร็จ

 

ความหมายของบรรยากาศโรงเรียน (School Climate)

                         เนื่องจากบรรยากาศโรงเรียนเป็นเรื่องของนามธรรม ความรู้สึก ความประทับใจจึงยากที่จะให้ความหมายได้ชัดเจน ดังมีนักการศึกษาหลายท่านให้ความหมายไว้ดังนี้ เซอร์จิโอวานนี และสตาราท (Sergiovanni and Starratt 1988 ) ได้ให้ความหมายของบรรยากาศโรงเรียนว่า หมายถึงสิ่งที่อธิบายลักษณะของโรงเรียนใดโรงเรียนหนึ่งให้มีความแตกต่างจากโรงเรียนอื่นและมีอิทธิพลต่อพฤติกรรมของครูและนักเรียน ในขณะเดียวกัน หมายถึง “ความรู้สึก" ของครูและนักเรียนที่มีต่อโรงเรียนด้วย ลิทวิน และสตริงเจอร์ (Litwin and Stringer 1968) ได้ให้ความหมาย บรรยากาศว่าหมายถึง การรับรู้ถึงผลของระบบที่เป็นทางการวิธีการบริหารจัดการ และองค์ประกอบด้านสิ่งแวดล้อมที่มีต่อเจตคติ ความเชื่อ ค่านิยม แรงจูงใจของบุคคลให้ปฏิบัติงานในองค์กรใดองค์กรหนึ่ง และจากแนวคิดดังกล่าว บรรยากาศอาจหมายถึงตัวแปรต่าง ๆ ที่เข้ามาแทรกระหว่างโครงสร้างขององค์กรกับรูปแบบคุณลักษณะของผู้นำที่มีผลต่อการปฏิบัติงานและความพึงพอใจของครู ดังที่      ฮาลบิน และดรอฟท์ (Halpin and Croft 1967) และเดวิส (Dava 1972) ได้กล่าวไว้ว่า บรรยากาศมีอิทธิพลต่อการจูงใจในการปฏิบัติงานและความพึงพอใจในงานและผลของการปฏิบัติงาน

                         ดังนั้นสรุปได้ว่า การนิเทศการสอนภายในโรงเรียนที่จะให้ประสบผลสำเร็จควรจะคำนึงถึงปัจจัยที่สำคัญอีกด้านหนึ่ง นอกเหนือจากปัจจัยอื่น ๆ ก็คือการสร้างบรรยากาศที่ดีในโรงเรียน

 

บรรยากาศโรงเรียน (School Climate)

                         บรรยากาศโรงเรียน (School Climate) : สภาพแวดล้อมทางกายภาพภายในโรงเรียนและการประพฤติปฏิบัติทางสังคมต่อกันและกันของบุคลากรในโรงเรียน เช่น ปฏิสัมพันธ์ที่ดีต่อกันและกัน การพูดจาสื่อความหมาย ความร่วมมือกันปฏิบัติงานเพื่อให้บรรลุเป้าหมาย ซึ่งมี 2 ลักษณะ คือ บรรยากาศแบบเปิด (Open Climate) และบรรยากาศแบบปิด (Closed Climate) บรรยากาศแต่ละแบบจะบ่งบอกถึงโครงสร้างขององค์กร 2 แบบเช่นกัน คือองค์กรแบบไม่เป็นทางการ (Informal Organization) และองค์กรแบบเป็นทางการ (Formal Organization)

ความสำคัญของบรรยากาศโรงเรียน

                         บรรยากาศในโรงเรียนเปรียบเสมือนเครื่องวัดอุณหภูมิของอากาศ ที่สามารถอ่านและบอกได้ว่า สิ่งต่าง ๆ เหตุการณ์ต่าง ๆ ในโรงเรียนดำเนินไปอย่างไร ในเวลาเดียวกันก็เป็นพื้นฐานในการทำนายผลลัพท์ที่จะเกิดขึ้นในโรงเรียนด้วย เครื่องวัดดังกล่าวจึงเป็นเครื่องมือที่สำคัญในการประเมินสภาพปัจจุบัน การวางแผนแนวทางใหม่ ๆ การติดตามผลความก้าวหน้าของการปฏิบัติตามแนวทางใหม่ อาจจะกล่าวได้ว่า บรรยากาศในโรงเรียนเป็นมิตรที่สำคัญของการนิเทศที่เป็นความสำคัญของมนุษย์หรือการนิเทศแบบมนุษย์นิยม ถึงแม้ว่าบรรยากาศในโรงเรียนจะมีความสำคัญต่อการนิเทศและผลการวิจัยหลายเรื่องที่พบว่า บรรยากาศในโรงเรียนมีความสัมพันธ์ทางบวกกับการนิเทศ แต่ผู้นิเทศยังให้ความสำคัญของการสร้างบรรยากาศในการนิเทศน้อยมาก โดยให้ความสนใจแต่เพียงเรื่องโปรแกรมต่าง ๆ ในโรงเรียนการสอนและการเรียนรู้ของนักเรียนเป็นสำคัญ

 

ลักษณะบรรยากาศโรงเรียน

                         ลิทวิน และสตริงเจอร์ (Litwin and Stringer 1968, อ้างถึงใน Sergiovanni and Starrat1 1988) กล่าวว่า ภาวะผู้นำที่ผู้บริหารใช้ในโรงเรียน สร้างบรรยากาศในโรงเรียนได้ต่าง ๆ กัน ซึ่งส่งผลต่อความพึงพอใจและการปฏิบัติงานของครู ฮาลบิน และครอฟท์ (Halpin and Croft 1967 ) และเดวิส (Davis 1972 ) ได้ศึกษาเกี่ยวกับบรรยากาศองค์กรสำหรับโรงเรียน และได้สร้างเครื่องมือวัดบรรยากาศองค์กรขึ้น เพื่อวัดความรู้สึกที่เกิดขึ้นกับบุคลากรในโรงเรียน มีลักษณะเป็นแบบสอบถาม โดยการจำแนกบรรยากาศองค์กรในโรงเรียนเป็น 2 ลักษณะ คือ บรรยากาศแบบเปิด (Open Climate) และบรรยากาศแบบปิด (Closed Climate) ซึ่งประกอบด้วย มิติย่อยของบรรยากาศองค์กร 8 มิติโดย 4 มิติเป็นพฤติกรรมของครู และอีก 4 มิติ เป็นพฤติกรรมของผู้บริหารโรงเรียน ซึ่งความมากน้อยของแต่ละพฤติกรรมจะบ่งบอกลักษณะขององค์กรหรือลักษณะโรงเรียนว่ามีบรรยากาศแบบเปิดหรือบรรยากาศแบบปิด โดยที่บรรยากาศแบบปิดคือ บรรยากาศที่ไม่เอื้อและเป็นอุปสรรคต่อการนิเทศภายในโรงเรียนมากที่สุด

                         บรรยากาศองค์กรแบบเปิด (Open climate)  แสดงให้เห็นถึงลักษณะภายในโรงเรียนที่สมาชิกและบุคลากรในโรงเรียนมีความพอใจในการปฏิบัติงาน มีชีวิตชีวาและมีความสามัคคีกันสูง ครูร่วมกันทำงานเป็นอย่างดี (ระดับความไม่ร่วมมือ ความไมใส่ใจในงาน อยู่ในระดับต่ำ (low disengagement, high esprit) ครูจะไม่มีงานอื่นที่นอกเหนือจากงานในหน้าที่มากมายจนมีเวลาในการสอน ผู้บริหารจะสนับสนุนส่งเสริมให้ครูทำงานในหน้าที่สอนอย่างเต็มที่ (การมอบหมายงานอื่นที่เป็นอุปสรรดต่องานในหน้าที่มีน้อย) โดยภาพรวม คณะครูหรือสมาชิกในองค์กร มีความเป็นมิตร มีความสุขกับการปฏิบัติงาน มีความสนิทสนมกัน อยู่ทำงานด้วยความพอใจ มีแรงจูงใจที่จะปฏิบัติงานให้ประสบผลสำเร็จ เอาชนะความยุ่งยาก มีแรงจูงใจที่จะทำให้องค์กรหรือโรงเรียนก้าวหน้าและมีความภูมิใจในโรงเรียนที่ตนเองปฏิบัติงานอยู่

                         บรรยากาศองค์กรแบบปิด (Closed climate) แสดงให้เห็นถึงลักษณะภายในโรงเรียนที่สมาชิกในโรงเรียนและคณะครูมีความพึงพอใจน้อยต่อการปฏิบัติงานและผลการปฏิบัติงาน รวมทั้งความต้องการทางด้านสังคมของตัวเอง สรุปว่า ผู้บริหารไม่มีประสิทธิผลในการสั่งงานและกิจกรรมต่าง ๆ ให้ครูปฏิบัติ ไม่ใส่ใจต่อการปฏิบัติการสอนของบุคลากรและครูบรรยากาศในโรงเรียนเป็นบรรยากาศแบบปิด ขาดความไว้ใจซึ่งกันและกัน ขาดความพึงพอใจ และความสุขในการทำงานร่วมกัน